Voor wie zich afvroeg waarom ik nog steeds rustig in Nederland aan het werk ben en niet in het voorjaar met de verdere bouw van ons huis in Kazachstan ben begonnen hier het ontluisterende antwoord.
De kredietcrisis waar iedereen over hoort in Amerika heeft ook in Centraal Azië toegeslagen. Dit heeft niet zozeer effect op mijn persoonlijke situatie omdat ik grotendeels in een eurowereld leef en werk, maar wel voor een groot deel van de Kazachstanen. De dollar is—ondanks de glijdende koersen die ook in Kazachstan te merken zijn—in het land een belangrijke rekeneenheid en betaalmiddel voor grotere zaken, ook in de huizenbouw. Eind augustus 2007 heeft er zich in Kazachstan al een minicrisis voorgedaan toen Amerikaanse banken hun aan Kazachstaanse banken uitgeleende dollars per 1 september van dat jaar terug vroegen. Omdat er niet genoeg dollars in de kluizen van de banken zaten om deze leningen à la minute terug te betalen stegen de koersen voor één dollar bij de wisselpunten in de grote steden van de reguliere 125 naar 160 a 170 Tenge in een periode van enkele dagen tijd. In de week daarna viel de koers weer terug naar zijn oude waarde, maar het gaf wel de afhankelijkheid aan van het Kazachstaanse banksysteem voor buitenlandse financiële invloeden. En dat terwijl het Kazachstaanse banksysteem één van de stabielste is van alle voormalige Sovjet landen.
De lange wintermaanden waarbij niet gebouwd kon worden maar kosten wel doorgingen en mensen hun overgebleven geld konden tellen heeft er toe geleid dat men er achter kwam dat doorgaan met alle ambitieuse bouwprojecten in de grote steden tot een grote hoeveelheid onverkoopbare dure huizen zou leiden. Daarom heeft de regering in maart van dit jaar besloten om alleen al in de hoofdstad Astana 6000 in aanbouw zijnde flats op te kopen met de optie om dit ook in andere grote steden te doen.
Shymkent is ook zo’n grote stad waar de nieuwbouw geen grenzen leek te kennen maar nu heeft de wal het schip gekeerd. Slechts enkele projecten lopen nog—met name projecten die gefinancierd worden door China waar nog genoeg geld binnenrolt—maar alle andere projecten staan stil, ofwel door geldgebrek, ofwel in afwachting van een mogelijk lucratieve opkoopregeling van de regering.
Het massaal stopzetten van bouwprojecten heeft ook invloed op de toeleverende industrie. Onze leverancier van gebroken grind heeft zijn productie nog niet opgestart wegens gebrek aan vraag, en ook de cementfabriek in Shymkent draait nog niet. Alleen één kleine oven van de fabriek is in gebruik voor een bouwproject in de buurt van Saragash bij de Uzbekistaanse grens. Ook de winkel waar wij onze hoogwaardige bouwproducten kochten zoals de XPS polystyreen platen voor onze buitenmuur isolatie en de groene Onduline flexibele golfplaten is door de crisis gesloten.
En zonder bouwmateriaal schiet het bouwen niet echt op. De enige bron van cement die Elmira wist aan te boren was geïmporteerd cement uit Pakistan dat per trein wordt aangevoerd maar toen Elmira daar navraag ging doen wat dat moest kosten hebben we wijselijk bedankt. De prijs in bulk voor 30 ton waarbij we het zelf uit de wagon moeten halen, transporteren en weer uitladen lag aanzienlijk hoger dan wat de Gamma in Nederland vraagt voor makkelijk hanteerbare losse zakjes ENCI portland cement. En dan weet je nog niets over de kwaliteit. Gelukkig is een andere cementfabriek in Sastobe nu ook opgestart en hoewel hun cement van slechtere kwaliteit is dan die van de Shymkentse cementfabriek is de portlandcement versie van hun goed genoeg voor onze omheining en de kelderbodem. Als alles meezit krijgen we dinsdag een vrachtwagenlading van 30 ton binnen, voor iets meer dan de helft van wat het Pakistaanse cement moet kosten.
Woensdag ben ik in Kazachstan ook weer van de partij dus dat komt allemaal mooi op tijd.
Ons is gelukt wat we twee jaar voor onmogelijk hebben gehouden. Na een aantal dagen graven hebben we een bouwput gecreëerd voor ons huis van 15 bij 25 meter en een gemiddelde diepte van 2,70 meter. Dat betekent dat die iele kruipruimte die we het afgelopen jaar in ons plan hadden ingetekend nu vervangen wordt door een souterrain met een oppervlak van zo’n 250 m². Dat zijn heel wat vierkante meters om extra in te vullen en de plannen ervoor zijn legio, van een aardappel opslag tot dorpsdiscotheek.
Voorlopig is het echter nog niet zover. De winter zal snel invallen en we hebben de regen van het voorjaar nodig om de bodem van ingedroogd leem en keien van de bouwput voldoende bewerkbaar te maken om hem helemaal waterpas te krijgen.
Er komen naar schatting ongeveer 90 vrachtwagens vol keien en leem uit onze bouwput. Een groot deel wordt gebruikt om de bermen bij Elmira’s ouderlijke huis op het niveau van de weg te brengen, maar er blijft voldoende over voor een paar andere projecten. Ook de lokale burgemeester heeft hiervan lucht gekregen en heeft ons gevraagd of we een tiental vrachtwagenladingen willen droppen op een weggetje achteraf waar een invalide man woont. Hij kan vaak maar moeizaam met zijn ezelkar naar het dorp komen door de grote gaten en plassen die er zich in de weg bevinden. De gemeente betaalt de extra transportkosten om de vrachtwagens daar heen te rijden.
Uiteraard geven we aan zo’n verzoek graag gehoor. Op de foto is te zien dat verbetering van de weg geen luxe is. De koeien moeten straks echter een andere plek vinden om hun dorst te lessen.
Terwijl in het midden van ons bouwterrein een bijna nieuw hydraulische graafmachine de bouwput voor ons huis aan het uitgraven is gaan ook de werkzaamheden aan de omheining door. Deze werknemers gebruiken echter wat eenvoudiger transportmiddelen dan de 25 tons Kamaz vrachtwagens waarmee de keien uit de bouwput worden afgevoerd. De ezelskar van één van onze werknemers is het ideale vervoermiddel om zakken cement en andere benodigdheden tot vlak bij de werkplek te brengen.
De ploeg die we hebben ingehuurd voor het graven van onze bouwput is niet de eerste de beste, en doet in haar werkwijze totaal niet Kazachs aan. Dat klopt ook wel wanneer je begrijpt dat ze in dienst zijn van één van de grootste netwerken van tankstations in Zuidelijk Kazachstan. Eerst worden de buitencontouren van de bouwput uitgegraven en pas op het eind het schiereiland in het midden, zodat de vrachtwagens tot het eind toe zo gemakkelijk mogelijk aan- en af kunnen rijden.
Elmira kijkt goedkeurend toe hoe vrachtwagenlading na vrachtwagenlading de berm langs haar ouderlijk huis op hoogte wordt gebracht. De centrale weg door het dorp is in het verleden waar nodig verhoogd aangelegd, maar de overheid heeft toen verzuimd om ook de bermen aan dat niveau aan te passen. Met de keien en leem die uit onze bouwput weggegraven worden lossen wij dat nu deels op.
Achter de vrachtwagens is het in aanbouw zijnde veterinaire gezondheidscentrum te zien waarin een veearts, insemanitiecentrum en veterinaire apotheek zullen worden gevestigd.
Pas wanneer je de diepte van onze bouwput ziet ten opzichte van mensen dringt het goed door hoe diep een bouwput van 2,70 meter eigenlijk wel is. Dat wordt een behoorlijke kelder wanneer die helemaal is uitgegraven. Maar zover is het nog niet, er is nog heel wat graafwerk te gaan.
Op de foto is duidelijk te zien dat alleen de bovenste laag van zo’n 50 centimeter redelijk vrij is van keien. Daaronder begint een haast ondoordringbare laag van keien van verschillende grootte die onderling aan elkaar vastgeplakt zijn met keiharde ingedroogde leem. Het geheel is door de eeuwen heen en onder invloed van periodieke aardbevingen samengetrild tot een betonachtige laag.
De graafploeg heeft veel ervaring in het graven in de omgeving van Jabagly. De grond is bijna overal keivrij en ze hadden gedacht dat dat bij ons ook wel het geval zou zijn. Helaas viel dat tegen. De stichters van het dorp die honderd jaar geleden de plek hebben uitgekozen waar ze zich zouden vestigen hebben nauwkeurig juist die plek uitgekozen, waar de bodem na ca. 60 centimeter graven zo hard wordt als beton. De huizen hebben hierdoor een stevige fundering en de golven van aardbevingen gaan er onderdoor of omheen waardoor wij aanzienlijk veiliger leven dan een een paar kilometer buiten het dorp.
Alleen heeft zo’n samengeperste laag van keien en leem wel een funest effect op een graafmachine. In de halve dag die ze nu aan het graven zijn zijn de tanden op de graafbak al twee centimeter afgesleten. Eén tand is zelfs afgebroken en in een vrachtwagenlading met onbekende bestemming vertrokken. Er zit een scheur bij de aanhechting van de hydraulische cylinder van de graafbak, maar dat is nog niet het ergste. Door het op en neer springen op de keiharde bodem is de schuif aan de voorkant van de graafmachine waarmee hij zichzelf stabiliseert praktisch volledig afgebroken. Slechts zo’n 25% van de originele lassen zijn nog intact, de rest is gescheurd.
Gelukkig hebben we op ons bouwterrein krachtstroom laten aanleggen en heb ik niet lang geleden een gelijkstroom lasapparaat gekocht. Een pak basische elektroden wordt grotendeels opgebruikt om de graafmachine weer terug te brengen naar zijn originele staat. Gelukkig blijkt de graafmachinemachinst zelf een verdienstelijk lasser en hij repareert zijn machine zelf. Bijna drie uur duren de werkzaamheden. Je kunt hem hier rechtsonder de machine gehurkt zien lassen aan de schuif die we om zo optimaal mogelijk te kunnen werken hebben losgekoppeld van het hefmechanisme en daarom nu bijna horizontaal op de grond ligt.
Remond ofwel reparatie is in Kazachstan een toverwoord. Geen enkel stuk techniek kan daar probleemloos functioneren schijnt het wel. Terwijl de één jaar oude graafmachine rechts door de machinst weer in elkaar wordt gelast na schade door onze wel erg harde bodem bekijken de twee vrachtwagenchauffeurs wat kleinere problemen aan hun nieuwe Kamazzen.
Er zijn nu op ons bouwterrein een paar concrete aanwijzingen zichtbaar dat er gebouwd wordt. Eén daarvan is de put waarin zich de hoofdkraan van de waterleiding bevindt. We hebben die hoofdkraan bewust op ons eigen terrein, en niet in een put langs de kant van de weg boven de centrale waterleiding zoals zoveel mensen. Op die manier is de kans dat iemand het putdeksel steelt om het aan een oudijzerboer te verkopen geringer. Het deksel zelf komt met prefab betonplaat van de voormalige kippenslachterij bij het dorp. Om deze betonplaat hebben we bekisting geplaatst, wapening gelegd en extra beton gestort om zo een dik en duurzaam deksel van onze hoofdkraanput te creëren.
Uiteraard hebben we eraan gedacht om een leiding door het beton heen naar boven te laten steken waarop twee slangen kunnen worden aangesloten. Op die manier hebben we tijdens onze bouwactiviteiten altijd schoon stromend water.
De eerste pilaren van onze omheining staan er. In totaal komen er meer dan zeventig dus we hebben nog even te gaan voordat we helemaal klaar zijn maar het begin is er. Het nut van goede vlakke bekisting, superplastificator en trilnaald is duidelijk te zien. Deze pilaren kunnen een paar jaartjes mee.
Er is bij ons op het bouwterrein nog zelden zoveel activiteit geweest als vandaag. Terwijl op de achtergrond een graafmachine bezig om de bouwput voor ons huis te graven worden op de voorgrond bekistingskokers volgestort voor de pilaren van onze omheining.
Ons doel is om maar één keer in ons leven te hoeven bouwen, vandaar dat de pilaren van 40 x 40 cm massief gewapend beton worden. De bekistingsplaten zijn exact op maat en kunnen met de telescopische uithouders exact waterpas worden gesteld Uiteraard is niets van dat spul hier te koop. De telescopische uithouders zijn door mij afgelopen week gemaakt uit 3/4″ waterleidingbuis met M20 draadeinden en de bekistingsplaten zijn in de weken daarvoor door mij uitgezaagd en in elkaar gelast. Het kost al met al daarom heel wat voorbereiding voor met het echte bouwen kan worden begonnen. Het voordeel is wel, dat alles dan in één keer recht staat en dat de pilaren mooie vlakke gladde wanden hebben en dat is ook wat waard.
Er is één gouden regel in betonland, het gegoten product wordt nooit beter dan de bekisting die het vorm gegeven heeft. Daarom ben ik de afgelopen weken bezig geweest met het uitdenken en bouwen van een ingenieus bekistingssysteem. Mijn ervaring met LEGO in het verleden en meer dan 10 jaar werkervaring in de Nederlandse scheepsbouw die veel op bouwpakketten is gestandaardiseerd is hier zeker behulpzaam bij geweest. Ik heb een groot aantal standaardplaten van 60, 50 en 40 centimeter breed gemaakt van speciaal gelamineerd watervast betonmultiplex in lengtes van 240, 200, 120 en 60 centimeter. Deze platen hebben allemaal een frame aan de achterzijde van 50 mm hoekstaal. In dit hoekstaal heb ik op afstanden van 10 of 20 centimeter gaten geboord waardoor de losse platen met bouten en moeren aan elkaar kunnen worden gekoppeld tot grote vlakken en lengtes.
Naast de standaardplaten heb ik ook een groot aantal hoekstukken gezaagd en geassembleerd waarmee binnenhoeken goed kunnen worden gevormd. Het gevolg is een bouwpakket waarmee heel flexibel allemaal bekistingsvormen kunnen worden samengesteld. Op de foto is van onze omheining de fundering rond een pilaar te zien. De funderingsbalken tussen de pilaren zijn 25 centimeter breed, de pilaar zelf wordt 40 x 40 cm. Bovendien verspringt de hoogte van de twee balken hier nog 10 centimeter omdat ons terrein op een helling ligt.
Elke dag wordt de fundering van de omheining een paar meter langer. Op de achtergrond is onze elektriciteitspaal te zien. De schijnwerper die we erin gemonteerd hebben gaat automatisch aan wanneer het schemer wordt. In Nederland zou je dan onmiddellijk klachten krijgen van de buren over lichtvervuiling, maar hier in Kazachstan zijn de buren er juist blij mee. Zo kunnen ze ’s avonds gewoon rond hun huis lopen en is de kans dat inbrekers hun huis op de korrel nemen kleiner dan bij huizen waar de tuin ’s nachts volledig donker is.
De periodieke lezer van deze weblog zal weten dat letterlijk het grootste obstakel op ons bouwterrein een jaren geleden afgezaagde boom is. De bijna drie meter die daarvan nog overeind staat staat precies op de plek waar onze omheining moet komen. We hebben al eens een poging ondernomen om hem met een buldozer omver te trekken maar dat was toen zonder resultaat.
Sinds enige tijd is een grote graafmachine enkele kilometers buiten het dorp aan het werk voor een keten van benzinestations. Deze graafmachine is niet altijd volbezet en dan is het mogelijk hem in te huren voor particuliere klusjes. Vanavond zal hij voor ons de boom proberen uit te graven.
Hoewel het een forse graafmachine is kost het toch nog moeite de boom van zijn plek te krijgen. Omver duwen lukt niet, daarom wordt het wortelstelsel rond de boom eerst volledig weggegraven. Na bijna drie kwartier moet de boom zich gewonnen geven en kunnen we eindelijk onze omheining gaan plaatsen.
Het is al bijna donker, maar het is toch gelukt de elektriciteitspaal op ons bouwterrein te plaatsen. Vanwege een scheur in het beton hebben we de onderste twee meter van de betonnen paal afgekapt. Ondanks dat steekt er nog altijd een dikke zes meter boven de grond uit. Pake kijkt belangstellend toe hoe die Kazachen dit klusje uitvoeren.
De stroom wordt in Kazachstan boven de grond getransporteerd. Om ons aansluitpunt voor bouwstroom te kunnen monteren hebben we daarom een elektriciteitspaal op ons bouwterrein nodig. Op het terrein van de voormalige kippenslachterij zijn nog enkele betonnen elektriciteitspalen over die hiervoor gebruikt kunnen worden. We hebben er één gekocht en vanavond heeft de kraanmachinist tijd om hem te plaatsen. Hier wordt de kraan op de wagen achter onze ZIL vrachtwagen getild zodat wij hem kunnen vervoeren naar het dorp een paar kilometer verderop.
Ons huis wordt grotendeels van gewapend beton, wat door de lokale bevolking nogal vreemd wordt gevonden. Zij houden het liever bij minder duurzame maar gemakkelijker te verwerken bouwmaterialen zoals leem, of ongebakken stenen van geperste klei. Het argument dat wij vaak horen is dat een betonnen huis ontzettend koud zal zijn. Natuurlijk is dat zo, wanneer je sec naar de warmtetransmissiecoëfficiënt en de geplande dikte van onze muren kijkt. Maar in tegenstelling tot de huizen hier gaan we isolatie materiaal aanbrengen en niet het eerste het beste. De buitenwand van de betonschaal zal worden omgeven met een laag geëxtrudeerd polystyreenschuim (XPS) dat één van de laagste warmtetransmissiecoëfficiënten heeft van alle isolatiematerialen. Ons oorspronkelijke plan om gebruik te maken van gespoten polyurethaanschuim laten we maar even in de kast. Hoewel er bedrijven zijn die dit schuim kunnen opspuiten zijn de technische mogelijkheden hier nog zodanig dat het moeilijk wordt om vervolgens een glad afgewerkte muur te krijgen.
De stapel op de foto is de hele voorraad die in Shymkent te koop was, ongeveer 110 m². De rest hebben we besteld en komt ongeveer in december per container uit Turkije. Je moet hier een lange adem hebben als je in een bouwproject gebruik wilt maken van niet alledaagse bouwmaterialen.
Ons nieuw te bouwen huis komt op een glooiende helling. Om te bepalen hoe ondermeer de riolering het beste kan worden aangelegd met zo weinig mogelijk diep graafwerk heb ik de afgelopen dagen het hoogteprofiel van ons bouwterrein volledig ingemeten. Voor dit werk had ik bij het lokale waterschap een theodoliet kunnen lenen—mijn schoonvader heeft jaren bij het waterschap gewerkt—maar daar heb ik bewust niet voor gekozen. Die theodoliet is zo’n 20 jaar oud en de kans dat hij nu nog zuiver waterpas is acht ik niet zo groot.
In plaats daarvan heb ik het hoogteprofiel van ons bouwterrein bepaald met een goedkope, maar zeer nauwkeurige methode. Een met water gevulde slang, aan beide uiteinden voorzien van doorzichtige buisjes heb ik aan twee stelpalen gehangen waarmee ik het hele terrein in stappen van 8 meter heb uitgemeten. Door het principe van de communicerende vaten zal het water in beide peilglazen even hoog staan. Die stand kan worden afgelezen op de meetband die ik beide stelpalen heb bevestigd.
De hoogtekaart van ons terrein heb ik vervolgens met mijn computer visueel gemaakt. De smalle rechter zijkant grenst aan de weg. Het grootste hoogteverschil dat ik heb gemeten is 175 centimeter. Duidelijk is te zien dat er bij ongeveer 64 meter vanaf de weg een dal zit. Dat moet worden opgevuld om te voorkomen dat daar regenwater blijft staan en niet doorstroomt tot de achterzijde van ons erf.
Voor de bouw van ons huis is het de bedoeling grotendeels gebruik te maken van drie soorten bouwmaterialen, gewapend beton voor de constructie, gespoten polyurethaanschuim voor de isolatie en verzinkt staal voor de omheining. Voor alle drie de producten had ik tot nu toe geen goede leverancier gevonden. Beton is een product dat iedereen hier in Kazachstan kent, maar de kwaliteit laat veel te wensen over. Het zand is van slechte kwaliteit, het cementgehalte te laag en het watergehalte te hoog zodat het “lekker vloeibaar” wordt. Resultaat is dat betonnen constructies al na een paar jaar opgelapt moeten worden omdat er brokken vanaf vallen. Gespoten polyurethaan is in de landen van de voormalige Sovjet Unie een bekend verschijnsel. Het wordt gebruikt om de heetwaterleidingen van blok- en stadsverwarmingsystemen te isoleren. Het heeft isolatieeigenschappen die superieur zijn aan die van andere isolatiematerialen zoals glaswol en polystyreenschuim, maar ook daar heb ik tot nu toe geen leverancier van kunnen vinden. De enige verzinkerij die ik heb kunnen ontdekken zit in de buurt van de stad Karaganda, zo’n 1500 kilometer vanaf Jabagly. Een beetje ver om met ons hekwerk heen en weer te rijden om het te laten verzinken.
Vanochtend was ik op internet via Google weer eens aan het zoeken naar potentiële leveranciers, en bij toeval stuitte ik op de website van ElectroKhimZashcita, een onderaannemer voor energiewerken. Hun Russischtalige site is voor de gemiddelde bezoeker van mijn weblog waarschijnlijk een beetje lastig te volgen, maar de Engelstalige pagina die ik in een business directory vond laat weinig te wensen over. Polyurethaan isolatie, corrosiebescherming en bouwen in monolitisch beton behoren tot hun kernactiviteiten. En wat mooier is, ze hebben vestigingen in geheel Kazachstan, maar hun hoofdkantoor en kernpunt van de activiteiten bevindt zich uitgerekend in Shymkent. Elmira heeft er daarom vanochtend direct maar een telefoontje aan gewaagd. Hun diensten lijken zeer flexibel te zijn. Beton op bestelling geleverd in elke gewenste betonklasse en bovendien hebben ze allerhande interessante soorten bouwmaterialen in het assortiment zoals gebakken bakstenen en dakpannen. We waren van harte uitgenodigd om ons bouwplan met hun te bespreken.
Wanneer de weg naar Shymkent weer een beetje redelijk wordt zal dat ongetwijfeld één van onze eerste bestemmingen zijn.
Zo ongeveer elk land kent wel zijn standaardisatiebureau. Een organisatie belast met het standaardiseren van allerhande dagdagelijkse zaken. Denk hierbij aan de afstand tussen de gaten in het stopcontact, diameter en dikte van rioleringsbuizen zodat die netjes in elkaar passen en de treksterkte van wapeningsstaal voor constructies in gewapend beton.
Het voordeel van dergelijke standaarden is dat het gemakkelijker wordt om systemen op elkaar aan te sluiten. Stel je voor dat je een televisie gekocht hebt waarvan de pennetjes van de stekker vijf millimeter dichter bij elkaar staan dan het stopcontact thuis. Dat komt gelukkig niet voor omdat de fabrikant van de stekker zich aan dezelfde standaard geconformeerd heeft als de fabrikant van het stopcontact. Standaarden zijn daardoor gemakkelijk binnen een land, of binnen een groep landen die zich aan één standaard geconformeerd hebben, maar bij grensoverschrijdende activiteiten kan het wat ingewikkelder worden.
In Nederland worden in beton hoofdzakelijk drie soorten betonstaal gebruikt: FeB 220, FeB 400 en FeB 500. De eerste twee soorten komen voor in oudere constructies, tegenwoordig wordt eigenlijk alleen nog FeB 500 toegepast. De 500 slaat op het aantal Newton per vierkante millimeter dat aan het staal getrokken kan worden voor het begint te vloeien. Voor FeB 500 betekent dat dat per vierkante millimeter ongeveer 50 kilogram aan de staaf moet worden gehangen voor het vloeit. Of omgerekend voor een staaf met een nominale diameter van 10 mm betekent dit een gewicht van bijna vier ton. Best veel eigenlijk als je daar over nadenkt. Een staaf wapeningsstaal met een diameter kleiner dan mijn pink begint pas zichtbaar uit te rekken wanneer ik er vier personenauto’s aan hang.
Om een goede berekening te kunnen maken van de diameters en aantallen staven in de betonnen constructies van ons huis kan ik niet zonder meer uitgaan van de voor Nederland gangbare eigenschappen van wapeningsstaal. Daarom heb ik mij vandaag verdiept in de Sovjet standaarden. Voor bouwwerken in Kazachstan wordt namelijk nog steeds teruggegrepen op de standaarden die in de communistische tijd zijn opgesteld. Voor wapeningsstaal wordt de standaard Гост 5781-82 toegepast. Via internet heb ik een (Russischtalig) exemplaar van de standaard op de kop weten te tikken en deze geeft een schat aan informatie.
Wat allereerst opvalt in de Гост 5781-82, is dat er veel meer typen betonstaal zijn gedefiniëerd dan in Nederland gebruikelijk zijn. Er zijn zes klassen A-I tot en met A-VI, waarbij een hoger nummer een hogere treksterkte aanduidt. Voor betonstaal uit de klasse A-I ligt de vloeigrens bij 235 N/mm2, ongeveer vergelijkbaar met ons FeB 220 staal, terwijl A-VI een vloeigrens heeft van 980 N/mm2. Dat is een factor twee hoger dan ons Nederlandse FeB 500. De hogere klassen wapeningsstaal zullen echter ongetwijfeld niet in de reguliere handel te verkrijgen zijn omdat aan deze staalsoorten zeldzame metalen als zirkonium en titanium zijn toegevoegd om de hoge treksterkte mogelijk te maken. Ik kan mij voorstellen dat dergelijk betonstaal alleen is toegepast in militaire complexen en metrostations die in de tijd van de koude oorlog tevens als atoomschuilkelder dienden.
Op dit moment in Kazachstan gangbaar betonstaal is van het type Ст35ГС, dat in klasse A-III valt. Dit staal heeft een vloeigrens van 390 N/mm2 en een minimale buigstraal van drie maal de diameter; eigenschappen die ongeveer overeenkomen met het in Nederland gebruikte FeB 400. Nu weet ik in ieder geval met welke materiaaleigenschappen ik rekening moet houden bij het berekenen van de hoeveelheid wapening in de constructie van ons huis.
Vandaag sneeuwt het door. De twintig centimeter is ruimschoots gepasseerd en het ziet er niet naar uit dat het sneeuwen vandaag zal ophouden. Er op uit zit er vandaag niet in. Jabagly ligt zuidelijk van de Chokpak pas en de centrale weg tussen Almaty en Shymkent noordelijk. Over de tien kilometer lange verbindingsweg van Jabagly naar de centrale weg waait een stevige dwarswind die gemakkelijk hoge sneeuwduinen veroorzaakt. Een half uur na het schoonschuiven van de weg kan die daardoor al weer helemaal dicht zitten. Met name de bocht even zuidelijk van het dorpje Abaïl is berucht. Twee jaar geleden waaide de sneeuw daar op tot een hoogte van 2,5 meter. Daarom blijven we vandaag maar liever binnen.
Ik heb nog genoeg werk liggen om te doen. Nu het hoofdontwerp van ons huis klaar is komt de detaillering. Van de bouwvakkers in Kazachstan mag je niet al te veel latente kennis op het gebied van bouwkunde verwachten. Velen zijn niet meer dan drop-outs van het schoolsysteem die weinig meer dan een hamer en een schep konden hanteren. Daarom is het noodzakelijk alle belangrijke details vooraf uitgewerkt, uitgerekend en uitgetekend te hebben. Vandaag begin ik met de tekeningen van de funderingen en de details van de wapening in het beton. Hoewel het huis intern een groot aantal kleinere en grotere vertrekken kent is het funderingsplan relatief eenvoudig. De buitenmuur is rechthoekig van vorm op de opening van de overdekte veranda na. Binnen zijn vier dragende dwarsmuren die de binnenruimte opdelen in vertrekken met een breedte van elk 3,95 meter. Een ideale maat voor het leggen van vloerbedekking. Een dragende binnenmuur in de langsrichting zorgt voor de nodige stabiliteit in de lengte. Samen met de betonnen vloer en zolder ontstaat een driedimensionale structuur die bij een eventuele aardbeving voldoende starheid moet geven om het huis overeind te houden. Van alle funderingen maak ik detailtekeningen van de wapening. Want wapening is iets wat men bij voorkeur hier in Kazachstan zo weinig mogelijk gebruikt omdat betonijzer relatief duur is ten opzichte van andere bouwmaterialen. Het wordt bovendien vaak verkeerd toegepast, of te dicht op het betonoppervlak waardoor roestvorming en verzwakking van de structuur ontstaat.
Een kelder komt er niet. Hoewel in onze eerdere plannen steeds in een kelder of souterain was voorzien hebben we daar bij dit uiteindelijke ontwerp vanaf gezien. De problemen om in de rotsharde bodem een koele ruimte uit te hakken wegen niet op tegen de voordelen van een ondergrondse koele ruimte. Voedsel dat echt koel moet staan kan in de koelkast; voor het overige biedt onze bijkeuken van 12 vierkante meter voldoende ruimte voor opslag. En zaken die we voor lange tijd niet nodig hebben kunnen in de garage of op zolder. Want in tegenstelling tot de gangbare huizen hier waar het dak uit weinig meer bestaat dan een raamwerk van latten waarop golfplaten zijn gespijkerd zal op ons huis een van binnenuit bereikbare, van weer en wind afgesloten en eventueel bewoonbaar te maken zolderverdieping krijgen.
Eén van mijn favoriete software programma’s is Floorplan van IMSI. Het is een programma waarmee eenvoudig huizen kunnen worden ontworpen en in 3D bekeken. Op die manier kan in een paar uur een ontwerp worden gemaakt, en worden beoordeeld op zijn voor- en nadelen. Het meest recente ontwerp van het huis dat we hier in Kazachstan willen bouwen had een zolderverdieping waarop de slaapkamers zijn gelegen. Nadat ik een maandje geleden tijdens een warme dag een satellietschotel bij mijn ouders heb geinstalleerd waarvan de bekabeling via de zolder liep ben ik echter anders over die oplossing gaan denken. Vlak onder een dak kan het met een brandende zon behoorlijk heet worden en aan een brandende zon hebben we in Kazachstan ’s zomers geen gebrek. Het ontwerp is daarom wederom veranderd tot een huis met slechts een benedenverdieping en een puntdak, meer lijkend op de huizen hier in Kazachstan dus. Onder het puntdak is voldoende ruimte om spullen op te slaan die we voor langere tijd niet nodig hebben, zoals campingspullen en andere attributen die alleen in het toeristenseizoen nodig zijn.
De buitenmaten zijn door de kamer-herschikking wat groter geworden, maar vierkante meters kosten toch bijna niets. Toen ik enkele weken geleden naar Kazachstan vloog zat het vliegtuig vol met Nederlanders vanwege een meeting over hoogbouw in Kazachstan. Toen hoorde ik enkele directeuren van grote Nederlandse bouwbedrijven in de wachtruimte van Schiphol tegen elkaar zeggen: “Ze hebben zoveel ruimte en zo weinig mensen, en toch zijn ze in Kazachstan zo gek dat ze de hoogte in willen bouwen”. Ik heb dat advies van Neerlands topje van bouwers nu ter harte genomen. Het huis wordt plat en laag. Ook goed voor de oude dag als ik een oud opaatje word dat niet meer trappen kan beklimmen. Ik kan dan nog heel lang samen met Elmira van ons huisje dicht bij de bergrand genieten.
Vandaag was het eindelijk zover. Van het kadaster was een ambtenaar beschikbaar om onze twee terreinen in te komen meten. Elmira heeft haar vanochtend uit Wanovka opgehaald. Het inmeten van een bestaand bouwterrein is nog niet zo gemakkelijk. Allereerst moet de werkelijke erfgrens worden bepaald. In Nederland kennen we dergelijke problemen al lang niet meer omdat in het kadaster daar elke vierkante meter is toegewezen en opgetekend, maar bij ons in Kazachstan gaat dat nog net als in de tijd van Napoleon toen het Kadaster werd ingevoerd.
In 1810 werd Nederland onderdeel van het Franse keizerrijk. Op dat moment werden allerlei wetten verplicht, waaronder de wet op het innen van grondbelasting. Om grondbelasting te kunnen innen was het noodzakelijk van alle terreinen de afmetingen en eigenaar te kennen. Geen triviale zaak overigens. Op 21 oktober 1811 werd bij keizerlijk decreet vastgesteld dat in Nederland een kadastersysteem naar Franse norm moest komen, maar het duurde tot 1 oktober 1832 voor alle percelen waren opgemeten en in het archief vastgelegd. Probleem daarbij was ondermeer dat na de ineenstorting van het Franse keizerrijk er een aantal jaren geen metingen werden verricht.
Het zal 180 jaar geleden in Nederland ongeveer net zo gegaan zijn als nu bij ons. Over het hek hangende buren die verklaren dat die pruimenboom daar in de hoek dertig jaar geleden door hun geplant is en dat opa in het schuurtje daarachter nog zijn eerste arreslee had gemaakt. Vanwege onze twee bouwterreinen hebben we te maken met vier buren, waarvan er maar één bleek te bezitten over een officiële plattegrond van hun terrein. Bij de andere buren is de grens vastgesteld op grond van logische overwegingen zoals plaatsing van schuurtjes, muurtjes of bomenrijen. Ons bouwterrein in het centrum van het dorp is nu officieel vastgesteld als een trapeziumvorm met een grootste breedte van 36 meter en een kleinste breedte van 33 meter. De diepte is 84,5 meter. Dat levert ons totaal 2915 vierkante meter bouwterrein op. Voldoende om ons stulpje op te bouwen. Ons tweede terrein bleek meting beduidend smaller dan op de originele plattegrond van het huis, wat ons vermoeden doet versterken dat er huisnummers door elkaar zijn gehaald waardoor ons huis abusievelijk als afgebroken te boek staat. Hopelijk komt hier de komende weken duidelijkheid in.
Op de foto overhandigt een buurvrouw de officiële plattegrond van hun terrein aan de meet-ambtenaar.
Omdat er maar één ambtenaar beschikbaar was om onze terreinen te meten helpt Elmira hier met het meetlint om de terreinafmetingen te bepalen.
Na de dagen van regen en onweersbuien is de bodem doorweekt en is het daarmee gemakkelijker om de laatste grote bomen en stronken te rooien. Van de voormalige kippenslachterij is een dikke staalkabel geleend. Deze kabel wordt daar normaal gebruikt om muren van de gebouwen om te trekken om vervolgens de losgebikte bakstenen te verkopen. Deze kabel van 30 mm doorsnede moet voldoende zijn. Bij het bevestigen van staalkabels heeft men in Kazachstan overigens andere gewoonten dan in Nederland. Aan de uiteinden van de kabel zijn twee lussen gemaakt die met een ingewikkelde knoop zijn vastgezet. In Nederland gebruikt men daarvoor speciale klemmen. Het moet trouwens nog een heel werk geweest zijn om de knoop op onderstaande foto in de 30 mm dikke staalkabel te leggen.
Omdat aan de achterkant van de bulldozer de lier is geplaatst voor het heffen van het schuifblad moet de staalkabel onder de bulldozer aan de achteras worden vastgemaakt. Ruslan kruipt hier met de kabel onder de bulldozer om dit voor elkaar te krijgen.
De eerste boom laat zich met de staalkabel gemakkelijk omleggen. Het is een boom van ongeveer 25 meter hoogte maar wanneer hij op de grond ligt blijken de wortels maar ongeveer 60 centimeter diep in de bodem te zitten. Daaronder zit een keiharde laag bestaande uit keien en rots waar de wortels niet doorheen kunnen. In plaats daarvan hebben ze zich in horizontale richting verplaatst. Elmira staat op de foto in het gat dat is ontstaan na het omtrekken van de boom. Duidelijk is te zien dat het wortelpakket maar een dikke halve meter dik is. Door deze harde bodemlaag zijn ook wij genoodzaakt om ons huis verhoogd te bouwen zonder diepe kelder, maar in plaats daarvan een half verzonken souterrain.
Bij de tweede boom gaat het echter minder fortuinlijk. Dit is een boom die een aantal jaren geleden op een meter of drie hoogte is afgezaagd. Waarschijnlijk is de boom op ongeveer hetzelfde moment geplant als Jabagly is gesticht, waardoor hij bijna 100 jaar de tijd heeft gehad zijn huidige afmetingen te bereiken. De staalkabel wordt zo hoog mogelijk om de boom gelegd waardoor de hefboomwerking bij het trekken zo optimaal mogelijk is.
Na vele trekpogingen moet de 16 ton zware bulldozer zich echter gewonnen geven. De boom geeft geen krimp en veert onder het geweld slechts enkele centimeters heen en weer. Hier zijn zwaardere maatregelen noodzakelijk. Aan de tweede stronk die ongeveer dezelfde diameter heeft maar op een halve meter hoogte is afgezaagd wagen we ons vandaag niet eens. Het zal een kwestie van graven en hakken worden.
Vandaag hebben we de eerste echte onweersbuien sinds tijden. Geen weer om op het bouwterrein aan het werk te gaan. Internetten is vandaag onmogelijk. Vanwege de grote kans dat de bliksem inslaat op het bovengrondse elektriciteits- of telefoonnet houden we met dit weer zo weinig mogelijk apparatuur aangesloten. In plaats daarvan gaat Elmira naar Wanovka om te organiseren dat er mensen van het kadaster ons bouwterrein opmeten. Zelf blijf ik thuis om een aantal stoelen te lijmen met uit Nederland meegenomen constructielijm. Bijna elke keer als ik vanuit Nederland kom neem ik wel een lijmsoort mee. Sommige lijmsoorten zoals montagekit kennen ze tegenwoordig hier ook, maar constructielijm op basis van polyurethaan heb ik hier nog niet gevonden. Het is het ideale middel om meubels, kozijnen en andere houten constructies stevig in elkaar te zetten.
Het lijkt misschien vreemd dat we het kadaster moeten laten komen om ons bouwterrein te laten opmeten, maar het is het gevolg van de regels van het voormalige communisme. Op ons bouwterrein stond het oudste huis van Jabagly en het stamt daarmee uit 1905, dus voor de communisten de macht overnamen in dit deel van de wereld. Tijdens het communisme was het niet toegestaan om privé een terrein te bezitten dat groter was dan 2500 m2. Dit terrein is echter ongeveer 40 bij 80 meter en heeft daarmee een oppervlak van zo’n 3200 m2. Te veel om als privé persoon te bezitten en daarom is het in de boeken gekomen als 50 bij 50 meter. Alvorens wij onze omheining bouwen moeten we de echte afmetingen en lokatie weten van de erfgrens. Voor de gemiddelde Kazach is dat niet zo belangrijk. De paar takkenbossen en stukken oudijzerwerk die als erfscheiding dienen kunnen gemakkelijk verplaatst worden, maar het zou zonde zijn wanneer wij onze gemetselde zijmuren of het smeedijzeren hekwerk op natuurstenen fundering dat we aan de wegkant gepland hebben later een paar meter moeten opschuiven.
Als Elmira terugkomt uit Wanovka meldt ze dat ze morgen twee personen kan ophalen die het terrein zullen inmeten. Inderdaad, wij moeten voor het vervoer zorgen want de meeste mensen die bij overheidsdiensten werken hebben niet de beschikking over eigen vervoer.
De graafmachine is vandaag weer beschikbaar. Het is daarom maar goed dat we een groot bouwterrein hebben. De bulldozer kan op één deel van het terrein bezig met het ruimen van de laatste bomen en het egaliseren, terwijl de graafmachine in de andere hoek de laatste resten van het oude huis kan opruimen. Ruslan is vandaag verhinderd om op de ZIL vrachtwagen te rijden dus hebben we een buurman gevraagd die vroeger vrachtwagenchauffeur was, maar tegenwoordig werkloos is. Een mooie gelegenheid voor hem om een paar centen te verdienen, want in Kazachstan kennen ze niet zoiets als WW of bijstandsuitkeringen.
Op een gegeven moment zijn er meer dan tien mensen op het terrein aan het werk. Niet dat we die allemaal hoeven te betalen trouwens. Een jongeman met een kettingzaag zaagt de grote bomen die gisteren zijn omgeduwd in hapklare moten. Hij krijgt een deel van het hout als betaling. De kleinere takken en stronken worden door een paar arme families meegenomen. Zij laten dat deze zomer in de zon drogen, zodat ze de komende winter hout hebben om hun potje op te koken. Op deze manier zijn wij van de meeste spullen af terwijl andere dorpsbewoners er heel blij mee zijn.
Tussen de bedrijven door rijden wij met een aantal jerrycans heen en weer naar het tankstation. Dergelijk groot materieel werkt niet zonder brandstof en met name onze vrachtwagen lust door een niet optimale afstelling op het ogenblik een hoop zoals ik gisteren al vertelde.
Aan het eind van de dag is praktisch alle rommel opgeruimd en het terrein geëgaliseerd. Nog één boom en een paar boomstronken vragen om een speciale behandeling. Daarna kunnen we het kadaster laten komen om de exacte terreingrenzen te laten markeren en kan de bouw van de omheining beginnen.
Een half uur geleden is de schemering overgegaan in de nacht. De werkdag zit erop, hoewel het bouwrijp maken van het terrein nog niet helemaal is afgerond. De meeste bomen op de scheiding met de buren aan de westkant zijn geruimd. Twee grote stronken waaronder de stronk die een paar dagen geleden door Aristan met de graafmachine is uitgegraven staan nog fier overeind. Ondanks de door de regen losse grond lukt het niet om deze twee zware jongens met de bulldozer uit de grond te trekken. De enige oplossing is waarschijnlijk om zoveel mogelijk grond met de hand weg te graven en de stronk dan met een hydraulische krik omhoog te duwen. Gelukkig hebben we daarvoor ook het nodige zware materieel voorhanden.
Tussen de bedrijven door heb ik de benzinetank van onze ZIL vrachtwagen gerepareerd. Het kleine scheurtje aan de onderkant heb ik hard gesoldeerd. Zelfs voor Kazachse begrippen is het een professionele reparatie geworden. Morgen de tank terugplaatsen en direct een schoon benzinefilter monteren. Dan kan dat deel van de vrachtwagen er weer een tijdje tegenaan. Er staan nog wel een paar andere zaken op het programma die aandacht behoeven zoals het opspannen van de V-snaar van de compressor en het afregelen van de carburator, want het beestje begint weer erg veel benzine te slurpen.
Ach, en dan nog één foto voor het afleren. Hoge bomen zwiepen zo mooi wanneer ze met de bulldozer worden omgeduwd…
Omdat ze op de plek staan waar ons toekomstige huis staat moest een groepje van vier jonge kersenbomen het veld ruimen. Door de bulldozer zijn ze met een paar simpele duwen met wortel en al uit de grond getrokken. De bijna honderd jaar oude appelboom die op de achtergrond vol in bloei staat blijft uiteraard wel staan.
Het voorjaar is in Kazachstan het enige seizoen dat er op redelijker wijze grondwerkzaamheden uitgevoerd kunnen worden. De bodem is nog vochtig door de regens waardoor het relatief gemakkelijk is om te graven. In de loop van de zomer droogt de bodem uit en wordt zo hard als steen. Om die reden worden nu zoveel mogelijk bomen die in de weg staan voor de bouw van ons huis verwijderd. De bulldozer is daarbij een goede hulp, omdat direct de stronk uit de bodem gehaald wordt. Hier wordt een boom omgeduwd die precies op de plek van onze toekomstige omheining staat.
